De kracht van een frisse blik: leren van de buren

29-06-2010 — Kijken bij de buren is een beproefde methode om te leren. Juist omdat de buren de dingen zo anders doen, worden onze eigen ingesleten gewoonten en gebruiken duidelijk zichtbaar. Een bezoek aan de buren verschaft ons, behalve informatie over de ander, dus nog de meeste informatie over ons zelf. Hoe doen we de dingen, waarom doen we dat eigenlijk zo en zou het ook anders kunnen? Dat zijn nuttige vragen die rijzen bij een frisse blik over de grens.
Kort geleden nam ik deel aan een studiereis naar Oost-Duitsland, het gebied van de voormalige DDR. Leren van de buren was ook hier het thema. Het onderwerp waren de ervaringen met grootschalige bevolkingskrimp en de antwoorden die daarop in Oost-Duitsland zijn gevonden. Bestuurders, directeuren van woningcorporaties, projectleiders en bewoners vertelden hun verhalen over sloop, transformatie en vernieuwing.

Plattenbau in Dessau

In de verhalen viel het ons op dat zelfs ingrijpende renovaties en transformaties van woningen werden uitgevoerd, terwijl de bewoners in hun woning bleven wonen. Iemand stelde de voor de hand liggende vraag: “Waarom gaat dat zo? Door de grootschalige leegstand is het toch geen enkel probleem om de bewoners te huisvesten in wisselwoningen?” Het antwoord was verrassend. Als bewoners tijdelijk zouden verhuizen, zouden ze waarschijnlijk helemaal niet meer terugkeren naar hun gerenoveerde woning. De leegstand biedt ze immers meer dan voldoende keuze uit andere woningen. Deze kleine anekdote maakt precies duidelijk wat kijken met een frisse blik inhoudt en kan opleveren: relativering van de eigen wijsheden en waarheden en van onbewuste tunnelvisies op de werkelijkheid.

Een frisse blik. Dat kenmerkt ook de manier waarop in de voormalige DDR wordt gekeken naar de erfenis van het verleden: “Werk vanuit het bestaande, gebruik wat goed was in het verleden en geef het een nieuwe functie.” Met dit devies gingen steden en dorpen aan de slag met de monotone nieuwbouwcomplexen uit de jaren zeventig. De zogenaamde Plattenbau, samengesteld uit gestandaardiseerde prefab-betonelementen. Waarvan de gevels altijd werden uitgevoerd in één kleurstelling: DDR-betongrijs. In de stad Leinefelde werden verrassende resultaten bereikt met de transformatie van de grijsgrauwe flatgebouwen. Vooral de hoogste verdiepingen waren onverhuurbaar omdat liften ontbraken. En ook de begane grondwoningen waren veel minder gewild, vanwege onveiligheid en het ontbreken van privacy. Dus werden flatgebouwen verlaagd tot vier of vijf verdiepingen en soms verzaagd tot overzichtelijke kleinschalige woongebouwen. En op de begane grond kwamen voor- en achtertuinen voor de bewoners, die ze naar eigen smaak konden inrichten.

Transformatie van Plattenbau in Leinefelde

Een frisse blik werd ook ingebracht door het inschakelen van mensen met andere disciplines, zoals kunstenaars, landschapsarchitecten en biologen. In Lutherstadt Eisenleben veranderden lege plekken in de historische binnenstad in tuinen met wilde bloemen, platanen en kleine terrassen. En verschenen dichtregels op de gevels van vervallen, in onbruik geraakte panden. In Dessau wordt zichtbaar wat een verandering van stemming teweeg kan brengen. Met het loslaten van de stedenbouwkundige reflex om alsmaar te willen groeien, wordt het mogelijk om te leren werken met de leegte. In Dessau wordt de natuur in de stad gehaald. Hele straten verdwijnen van de kaart en worden tot plantsoenen, parken of volkstuinen. Met als motto: “Wo Gebäude fallen, entstehen Garten.”

Platz für Neues: natuur in de binnenstad van Lutherstadt Eisenleben

Geef het bestaande een nieuwe functie. Maar laat ook zien waar het nieuwe op berust. Dat is de gedachte achter het Nostalgiehaus aan de Lisztstrasse in Leinefelde. Een deel een van authentiek Plattenbaucomplex wordt behouden in de oorspronkelijke staat en overgelaten aan de natuur. Op die manier wordt een sprekend verband gelegd tussen verleden, heden en toekomst.

Laat de natuur haar werk doen. Plattenbau in Leinefelde